احساسات ياد شدهء فوق محدود مىگردد . توضيح اين‌كه اصل كلّى ، هرچند كه ارزش ذاتيش قابل قبول است و اعلام مىدارد كه فرار از درد و غم و جست‌وجوى خوشبختى با وسايل شايسته ، تنها از روآوردن به‌طور جدّى به كارهاى مشروع فراهم مىشود و بس . بنابراين ؛ شخص نمىتواند تا آنجا پيش برود كه احساسات دينى پاداش اخلاقى را بر او ارزانى دارند ، موقعى كه در باطن آدمى نقش نخستين محرّك به سوى وظيفه را ايفاء مىكند ، زيرا معناى اين حرف آن است كه چيزهايى سنّت باشند كه قرآن هيچ كدام از آنها را پاكيزه نشمرده است . و اينجا نكته‌اى وجود دارد كه ما در اصرار بر آنها زياده‌روى نمىكنيم و آن نكته‌اى است كه غفلت‌ورزى از آن مقدارى خلط تأسّف‌بارى در بسيارى از ذهن‌ها افكنده است ؛ خلط بين تفكّرى كه كاملا در تعاليم قرآنى باهم متفاوتند : بين نيّت كه در موضع فاعل اخلاقى است و پاداش كه بازگشت عمل از جانب قانون‌گذار است ، و قرآن واجبات را از سويى اثبات كرده و از سوى ديگر نتايج جزايى آنها را مقرّر فرموده است ، بنابراين ؛ هرگاه فضيلتى و الا باشد ، اجر و پاداش داده شود و هرگاه رذيلتى زشت باشد ، كيفر داده شود ، آيا اين غير عادلانه است ؟ ولى بسيار فاصله است بين اين‌كه ما عاقبت اعمالمان را تعيين كنيم و براى اراده ، مبدأى را برگزينيم كه آن را الهام كند ، و بين آن چيزى كه آن را قرآن كريم در موارد زيادى مطرح كرده است كه كاملا اين مبدأ با آن متفاوت است ، زيراكه اين « مثل اعلى » بالاترين الگوست ، و انسانى كه وظيفه‌اش را با خوف و رجاء انجام مىدهد ، و كسى كه از اميد به سرانجام كارش در زندگى اخروى نيروى محرّكه‌اى براى ارادهء اطاعتش مىسازد ، اين انسان عملش بر تركيب و توحيد ، يعنى دو نوع مختلف از علت غائى محدود نمىشود : غايت وجودى « نتيجه » و غايت اخلاقى « هدف » ، و ليكن او از يك شرط جوهرى و اساسى در مورد سرانجام موعود نيز غفلت دارد ، زيراكه قرآن خطّى را براى او ترسيم كرده است كه پيروى مىكند و سعى و عملى را برايش ثابت كرده است كه آن را به‌پا مىدارد ، به خاطر اين‌كه به آن زندگى سعادتمندانه برسد : « وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعى لَها سَعْيَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً . » « 1 » ، درحالىكه

--> ( 1 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 19 : امّا كسى كه آخرت را بطلبد و سعى و كوشش خود را در اين راه به كار بندد ، درحالىكه ايمان داشته باشد ، اين سعى و تلاش او مورد قبول الهى خواهد بود .